อนาคตลำปาง...หลังหมดถ่านหิน กฟผ.แม่เมาะ จับมือ UN ESCAP-GIZ วางแผนเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรม สู่เศรษฐกิจสีเขียว

จังหวัดลำปางเป็นหนึ่งในพื้นที่ยุทธศาสตร์ด้านพลังงานที่สำคัญของประเทศ จากการเป็นที่ตั้งของเหมืองลิกไนต์และโรงไฟฟ้าแม่เมาะของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ซึ่งมีบทบาทในการผลิตไฟฟ้าและหล่อเลี้ยงเศรษฐกิจของพื้นที่มาอย่างยาวนาน นับตั้งแต่ปี 2515  ตลอด 54 ปีที่ผ่านมา ทั้งเหมือง-โรงไฟฟ้าแม่เมาะไม่เพียงหนุนความมั่นคงด้านไฟฟ้าของประเทศ แต่ยังเป็นกลไกขับเคลื่อนเศรษฐกิจท้องถิ่นผ่านการจ้างงานและรายได้ของภาครัฐ หากอีกไม่นานนับจากนี้...ภาพเหล่านั้นกำลังจะเปลี่ยนไป

เมื่อโลกกำลังเดินหน้าเข้าสู่ยุคพลังงานสะอาด คำถามสำคัญที่กำลังเกิดขึ้นกับลำปางไม่ใช่เพียงว่า “ถ่านหินจะหมดเมื่อไร” หากคือ “เมื่อวันนั้นมาถึง ลำปางจะเดินต่อไปอย่างไร”

โจทย์นี้กำลังถูกนำมาวางแผนอย่างจริงจัง ผ่านความร่วมมือของกระทรวงพลังงาน สำนักงานพลังงานจังหวัดลำปาง กฟผ. องค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของเยอรมัน (GIZ) และคณะกรรมาธิการเศรษฐกิจและสังคมแห่งสหประชาชาติสำหรับเอเชียและแปซิฟิก หรือ UN ESCAP  จัดทำแผนยุทธศาสตร์การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานที่ยั่งยืนจังหวัดลำปาง (Sustainable Energy Transition Road Map : SET Road Map)

เมื่อวันที่ 19 สิงหาคม 2569 ที่โรงแรมเวียงลคอร อ.เมืองลำปาง มีการเปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นต่อร่างแผนยุทธศาสตร์การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานที่ยั่งยืนของจังหวัดลำปาง เพื่อให้คนในพื้นที่และทุกภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของจังหวัด โดยนำเครื่องมือจำลองสถานการณ์ด้านพลังงาน NEXSTEP มาใช้วิเคราะห์ฉากทัศน์และแนวทางด้านพลังงาน ตั้งแต่ปี 2565 ไปจนถึงปี 2593

หัวใจของแผนไม่ได้อยู่เพียงการเปลี่ยนจากถ่านหินไปสู่พลังงานหมุนเวียน แต่รวมถึงการเตรียมพื้นที่ เศรษฐกิจ โครงสร้างพื้นฐาน การลงทุน และที่สำคัญที่สุดคือ “คน” เพื่อไม่ให้การเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่กลายเป็นภาระของประชาชนในพื้นที่

- จุดเปลี่ยนของแม่เมาะ หลังหมดถ่านหิน

นายสมนึก จรัสไกรสร ผู้อำนวยการฝ่ายการผลิตเหมืองแม่เมาะ กล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงที่กำลังเกิดขึ้นว่า ปัจจุบันโรงไฟฟ้าแม่เมาะได้ลดกำลังการผลิตลงเกือบครึ่งหนึ่ง จากเดิม 2,455 เมกะวัตต์ เหลือ 1,255 เมกะวัตต์ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญของระบบพลังงานในพื้นที่

 ในอนาคตโรงไฟฟ้าแม่เมาะจะเข้าสู่วาระหยุดเดินเครื่องและยุติการทำเหมืองอย่างแน่นอน ซึ่งย่อมส่งผลต่อระบบเศรษฐกิจของอำเภอแม่เมาะและจังหวัดลำปางโดยตรง กฟผ.จึงมองว่าการเตรียมตัวตั้งแต่วันนี้เป็นสิ่งจำเป็น เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านเกิดประโยชน์สูงสุดทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

“การเปลี่ยนผ่านไม่ใช่จุดสิ้นสุด แต่เป็นโอกาสใหม่” ร่วมกันยกระดับเศรษฐกิจของท้องถิ่นก้าวไปสู่การเป็น “ศูนย์กลางพลังงานสะอาดและอุตสาหกรรมสีเขียวของภาคเหนือ”

 

- การเปลี่ยนผ่านของ กฟผ.แม่เมาะ

หนึ่งในภารกิจสำคัญของ กฟผ. คือการเตรียมพื้นที่แม่เมาะให้พร้อมสำหรับอนาคต ผ่านการศึกษาแผนการจัดการหลังปิดเหมือง หรือ Post-Mining โดยร่วมมือกับกระทรวงพลังงานและ GIZ เพื่อศึกษาการฟื้นฟูทรัพยากรและการปรับโครงสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจภายหลังการปิดเหมืองอย่างเป็นระบบ

ขณะเดียวกันยังเดินหน้า แม่เมาะเมืองน่าอยู่ หรือ Mae Moh Smart City เพื่อพัฒนาแม่เมาะไปสู่เมืองเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ ควบคู่กับพลังงานสะอาด การยกระดับคุณภาพชีวิต และการสร้างอาชีพทางเลือกใหม่ให้กับชุมชน สำหรับ กฟผ. การเปลี่ยนผ่านจึงไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนชนิดของเชื้อเพลิง แต่คือการเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจและวิถีการประกอบอาชีพของคนในพื้นที่ไปพร้อมกัน

- “ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง” คือโจทย์สำคัญ

สิ่งที่ถูกเน้นย้ำในเวทีครั้งนี้คือหลักการ “Leave No One Behind” หรือไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง โดยเฉพาะแรงงานและคนรุ่นใหม่ในพื้นที่  แผนยุทธศาสตร์จะต้องนำไปสู่การพัฒนาทักษะใหม่ หรือ Reskilling เพื่อให้แรงงานสามารถก้าวเข้าสู่ “การจ้างงานสีเขียว” ที่มีแนวโน้มเติบโตขึ้นในอนาคต รวมถึงทำให้ประชาชนเข้าถึงพลังงานสะอาดได้ในราคาที่เป็นธรรม

จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการวางแผนอนาคตของลำปางไม่สามารถมองเพียงตัวเลขกำลังผลิตไฟฟ้าได้ แต่ต้องมองถึงชีวิตของคนที่เคยพึ่งพาเศรษฐกิจจากเหมืองและโรงไฟฟ้าด้วย

 

- ลำปางต้องเปลี่ยน ก่อนความเปลี่ยนแปลงมาถึง

นายกฤษณะ พินิจ รองผู้ว่าราชการจังหวัดลำปาง มองว่า ลำปางเป็นพื้นที่ผลิตกระแสไฟฟ้าที่มีความสำคัญต่อประเทศมาอย่างยาวนาน เป็นหนึ่งในฟันเฟืองที่ช่วยขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศไทย แต่เมื่อระบบพลังงานของโลกกำลังเปลี่ยนผ่าน ลำปางก็ไม่อาจหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนจากการพึ่งพาถ่านหินไปสู่พลังงานทางเลือกได้ ขณะเดียวกันการเปลี่ยนผ่านครั้งนี้ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะผลกระทบจะเกิดขึ้นเป็นวงกว้างทั้งด้านเศรษฐกิจและสังคม

“ลำปางหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องเปลี่ยนผ่านจากการพึ่งพาถ่านหิน ไปสู่ตัวเลือกพลังงานทดแทนรูปแบบอื่น ๆ  การเปลี่ยนผ่านนี้ไม่ใช่เรื่องง่าย และส่งผลกระทบเป็นวงกว้าง ทั้งในมิติทางด้านเศรษฐกิจและสังคมของพื้นที่ การจัดทำแผนยุทธศาสตร์จะเป็นการร่วมกันวางแผนอนาคต เพื่อส่งต่อพื้นที่และสภาพแวดล้อมที่ดีที่สุดให้แก่ลูกหลาน”  รองผู้ว่าฯ กล่าว

 

NEXSTEP เข็มทิศวางแผนพลังงานอนาคต

Mr. Anis Zaman, Energy Division, UNESCAP กล่าวถึงแบบจำลองสถานการณ์ด้านพลังงาน NEXSTEP ว่าเป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับช่วยวางแผนและมองภาพอนาคตด้านพลังงาน โดยนำข้อมูลของพื้นที่มาจำลองเป็นฉากทัศน์ต่าง ๆ เพื่อให้เห็นแนวทางการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานที่เหมาะสมกับบริบทของจังหวัดลำปาง

สำหรับการจัดทำแผนพลังงานของลำปาง NEXSTEP ถูกนำมาใช้วิเคราะห์ข้อมูลด้านพลังงานและการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ก่อนนำผลการจำลองมาให้หน่วยงานและผู้เกี่ยวข้องร่วมกันพิจารณาและเสนอความคิดเห็น เพื่อปรับปรุงฉากทัศน์ให้มีความสอดคล้องกับสถานการณ์จริงมากที่สุด

แนะทิศทางเปลี่ยนผ่าน 5 ด้าน

UN ESCAP ยังได้มีข้อเสนอแนะต่อทิศทางการเปลี่ยนผ่านพลังงานลำปาง 5 ประเด็นสำคัญ ได้แก่ เร่งยุติการใช้ถ่านหิน พร้อมลงทุนพลังงานหมุนเวียน เพื่อรักษาความมั่นคงทางพลังงาน และเพิ่มศักยภาพลำปางในการเป็นแหล่งผลิตไฟฟ้าหลักของประเทศ , จัดทำกรอบการเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นธรรม ครอบคลุมทั้งแรงงานและชุมชน เพื่อเสริมทักษะ ความสามารถในการปรับตัว และลดผลกระทบจากการเปลี่ยนผ่านที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ,วางแผนพัฒนาแม่เมาะในระยะยาว ปรับทิศทางพื้นที่ไปสู่การเป็นศูนย์กลางพลังงานสะอาดและอุตสาหกรรมสีเขียว สร้างเศรษฐกิจรูปแบบใหม่ทดแทนเศรษฐกิจที่พึ่งพาถ่านหิน , สร้างกลไกกำกับดูแลที่เข้มแข็งและบูรณาการทุกภาคส่วน เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ มีความรับผิดชอบ และมีหน่วยงานที่ชัดเจนในการขับเคลื่อน

และ จัดตั้งกลไกธรรมาภิบาลหลายระดับ เพื่อบริหารจัดการการเปลี่ยนผ่านอย่างโปร่งใส สร้างความเชื่อมั่นต่อสาธารณะ และเปิดให้ประชาชนและทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมเป็นเจ้าของแนวทางการเปลี่ยนผ่านร่วมกัน

คำถามสำคัญไม่ใช่ “หลังถ่านหินแล้วจะเหลืออะไร” แต่คือ “ลำปางจะสร้างอะไรขึ้นมาแทน”

จากที่เคยคาดการณ์ไว้เหมืองแม่เมาะสามารถดำเนินการจนถึง พ.ศ. 2593  แต่จากวิกฤตเหตุการณ์ทางพลังงานที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และความต้องการพลังงานที่เพิ่มขึ้น อาจทำให้เหมืองแม่เมาะสามารถดำเนินการได้ถึงช่วง พ.ศ. 2583-2586 ซึ่งเหลือเวลาไม่ถึง 20 ปี

ลำปางกำลังยืนอยู่บนทางแยกสำคัญ ระหว่างการเป็นจังหวัดที่พึ่งพาถ่านหินมานาน กับโอกาสในการก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางพลังงานสะอาดของประเทศ คำถามไม่ได้อยู่ที่ว่า "จะเปลี่ยนหรือไม่" แต่อยู่ที่ว่า "จะเปลี่ยนเร็วแค่ไหน และเปลี่ยนแล้วจะเป็นธรรมกับทุกฝ่ายหรือไม่"

SET Road Map ที่กำลังจัดทำขึ้น จึงไม่ใช่เพียงเอกสารสำหรับวันข้างหน้า แต่คือ “เข็มทิศ” ที่จะกำหนดว่า เมื่อลำปางเดินออกจากยุคถ่านหินแล้ว จังหวัดแห่งนี้จะเลือกเดินเส้นทางไหนต่อไป